Τετάρτη, 8 Φεβρουαρίου 2012

Μονή Αστερίου. Ιστορικό

στέρη, Μονή, ν μηττῷ.
περισπούδαστος, λλ᾿ δημοσίευτος μέχρι τοδε Μον ατη ερίσκεται ΒΑ τς στορικς Μονς τς Καισαριανῆς, π λίαν ψηλοτέρου πιπέδου κα ες πόστασιν π ταύτης περίπου τριν κα μίσεος χιλιομέτρων.
δρυτής, τυμολογία το νόματος, κα καθόλου στορία το μνημείου, παρ τς προσπαθείας πλείστων ρευνητν, δὲν χουν τελείως ξακριβωθῆ. Οτω τινς τυμολογοῦν κ το νόματος μοναχο τινος, καλουμένου στερίου, λλοι κ το δημοφιλος ποιμενικο στέρος Αγερινοῦ, κα λλοι κ το σίου Λουκ το Στειριώτου στεριώτου, το κα δρυτοῦ τς φερούσης νν τ νομά του Μονς πλησίον το χωρίου Στείριον, τ ποον ες διάφορα γγραφα παντ κα ς Στείρ, Στεῖρι, Στέρι, στέρι.
τελευταία ατη γνώμη, τ ληθς τς ποίας μως δν δύναται ν ποδειχθ, φαίνεται ς πιθανωτέρα, δεδομένου τι κ το βίου το σίου Λουκ γνωρίζομεν, τι τε οτος, πας τι, λθεν κ Καστορις ες θήνας περ τ 920 μΧ, λαβν τ μοναχικν σχμα, μόνασεν ν τινι Μον τς ττικς, τις κατ᾿ νεξακρίβωτον παράδοσιν, εναι περ ς λόγος.
Α λάχισται κα σποραδικς διασωθεσαι νεώτεραι ς π τ πλεστον πληροφορίαι οτε τ πρόβλημα το κτίτορος ατς λύουν οτε παρκς διαφωτίζουν τν λλείψει αθεντικν πηγν π σκότους καλυπτομένην στορίαν της, οδ βοηθον ες τν πίλυσιν το προβλήματος τς λικίας της.
Σουρμελής, στηριζόμενος κυρίως π τς 136ης πιστολς το Συνεσίου, ξέφρασε τν οχ πίθανον γνώμην, καθ᾿ ν ερημένη Μον κατέχει τν θέσιν το διδασκαλείου το Διοδώρου, περ το ποίου ς γνωστν καν μνημονεύει νώνυμος τοπογράφος.
λλ κα Οίλλιαμ Μίλλερ ες τν στορίαν του τς ν λλάδι Φραγκοκρατίας λέγει τι τ στέρι ς κα Καισαριαν πῆρξάν ποτε σχολα φιλοσόφων, «τοῦθ᾿ περ φαίνεται τι συνέβαινε πράγματι περ τ τέλη το Δ´αἰῶνος». τι δ πράγματι μφότερα τ χριστιανικ τατα μνημεα νιδρύθησαν π ρχαιοτέρων κα δ θνικν, τοτο εναι τ μόνον ξηκριβωμένον σχετικς μ ατά. ν δ λάβωμεν π᾿ ψιν, τι ν μέρος το λικο τς Μονς στέρη χρησιμοποιήθη κατ τν νίδρυσιν τς Μονς Καισαριανῆς, τις εναι ργον το ΙΑ´ αἰῶνος, δέον ν καταλήξωμεν ες τ συμπέρασμα, τι το στέρη νιδρύθη τουλάχιστον να αἰῶνα νωρίτερον.
Α μόναι νεώτεραι πληροφορίαι περ τς ξεταζομένης Μονς εναι κυρίως α ξς τέσσαρες: α) Μαρμαρίνη πλξ ντετοιχισμένη π τς Δ. πλευρς τς βάσεως τς γίας Τραπέζης, κοσμουμένη δ π γκιστρωτο Σταυρο, περθεν κα κάτωθεν τς πλαγίας κεραίας το ποίου κεφαλαίοις γράμμασιν ες τρες στίχους ναγράφεται: ΣΤΑΥΡΟΠΗ/ΓΙΟΝ ΠΡΙ/ΑΡΧΙΚΟΝ. Τν πλάκα ταύτην εδεν Καμπούρογλου ν τ περθύρ το ναο. Πότε ατη πεκολλήθη ντοιχισθεῖσα ες οαν θέσιν ερίσκεται νν, δν εναι γνωστόν, οδ εναι γνωστν ες ποίαν ποχν Μον γένετο Σταυροπηγιακή, οδ πότε ξέπεσεν ες νοριακήν. Λίαν πιθανς τ τελευταον τοτο γένετο τ 1716, π Πατριάρχου ερεμίου Γ´, τε «Μοναστήρια ν τ παρχίᾳ θηνν κα Λεβαδείας, πλν το μοναστηρίου Μπενδέλη» πήχθησαν «τ κατ τόπον μητροπολίτ θηνν ς νοριακά».
β) Χρονογραφική τις σημείωσις, ναγνωσθεσα κα σχολιασθεσα κυρίως π τν Γ.Λαμπάκη, Δ.Καμπούρογλου, Κ.Ζησίου κα Μ.Γκητάκου, τις ναγράφεται ν Μηναίω, φυλαττομέν ες τν Μονν Φανερωμένης τς Σαλαμνος. Πρόκειται περ «νθυμήσεως» μοναχο τινος τς Μονς στέρη, καταφυγόντος ες τν ν Σαλαμνι Μονν τς Φανερωμένης τ 1687, τε φίκοντο ες Πειραι ο νετοί.
γ) Σημείωμα το 1834 δημοσιευθν τ πρτον π το Καμπούρογλου, περ ναφέρεται ες γαῖας κα λαιόδενδρα τς Μονς. Κα
δ) Χάραγμα το 1747 χον ς ξς: 1747 ο Τοῦρκοι κρεμάσαν / τν δάσκαλό μας / Γ [--]. νθύμησις ατη πιστοποιε τν παράδοσιν, καθ᾿ ν Μον στέρη το «κρυφ σχολειό». τι δ ατη εχεν ντως επαιδεύτους μοναχούς, ποδεικνύεται κα κ τς διαπιστούσης τν παράδοσιν ταύτην ξιόλογου βιβλιοθήκης της, τις μως τ 1687 μετενεχθεσα πρς φύλαξιν ες τν ν Σαλαμνι Μονν τς Φανερωμένης κα κεθεν τ 1821 ες τν κρόπολιν, λαβε τν τύχην τν βιβλιοθηκν τν Μονν κείνων, τν ποίων «τ μν ες χάρτην βιβλία χρησίμευσαν δι φυσέκια, α δ μεμβρναι διεσκορπίσθησαν τδε κκεσε».
Τ καθολικν τς Μονς, τ ποον τιμται π᾿ νόματι τν Ταξιαρχν, νήκει ες τν τύπον τν γγεγραμμένων σταυροειδν μετ τρούλλου ναν, κα δ ες τν σύνθετον τετρακιόνιον, διότι, Α. πλευρ το ποτελοντος τν κυρίως ναν ρχιτεκτονικο τετραγώνου εναι κοιν πρς τν Δ. το τριμερος ερο. Τ λον κτίριον παρτίζεται κ το μεταγενεστέρου νάρθηκος, κ το κυρίως ναο κα κ το ερο.
κυρίως νας χωρίζεται σωτερικῶς ες τρία κλίτη, δι τεσσάρων αδινν κιόνων, ποτελουμένων κ πωρίνων σφονδυλν, ο ποοι φέρουν ωνικ κιονόκρανα μετ᾿ πιθήματος. ξ ατν τ το κίονος τς ΝΔ. πλευρς κοσμεται π κουφικς διακοσμήσεως δρς τεχνοτροπίας. Ο ερημένοι κίονες σάν ποτε πικεχρισμένοι δι κονιάματος βαθέος ρυθρο χρώματος.
Τ ερόν, τ ποον πρς Α. πολήγει ες τρες κόγχας, σωτερικῶς μν μικυκλικάς, ξωτερικῶς δ μιεξαγώνους, χωρίζεται π το κυρίως ναο δι μεγάλων πεσσῶν.
ρίστης τέχνης σωτερικῶς κυκλικς κα ξωτερικῶς κταγωνικὸς τρολλος, στεφόμενος φ᾿ ριζοντίου περιφερικο γείσου ξ πτοπλίνθων, κατεσκευάσθη κ πωρόλιθων, ο ποοι ναλλάσσονται πρς πλίνθους, διατρυπᾶται δ π κτ μονολόβων παραθυρν.
φωτισμς το ναο πιτυγχάνεται δι᾿ πτ προσέτι παραθύρν (ν ν φ᾿ κάστης κόγχης το ερο, ν ν π τς Β., Ν. κα Δ. πλευρς το ναο κα ν π τς Β. πλευρς το νάρθηκος). Τατα ξωτερικῶς πλαισιοῦνται π κεραμίνης ταινίας, κτὸς το τς μεσαίας κόγχης το ερο, περ πλαισιοται π δοντωτς τοιαύτης.
ες τν νάρθηκα προσπέλασις πιτυγχάνεται δι μις θύρας, τις συμμέτρως νεχθη π τς Δ. πλευρς του. Ο μαρμάρινοι σταθμοί της στηρίζουν μαρμάρινον, θραυσμένον νν, πέρθυρον, περάνω το ποίου τοποθετήθη τερον, περ κοσμεται δι τεσσάρων ντὸς κύκλων σταυρν. Ες ψος π τούτου 0,68 μ. νεχθη κόγχη, ντὸς τς ποίας στορήθη εκὼν το ρχιστρατήγου ρχαγγέλου Μιχαήλ.
ν τ κυρίως να εσοδος τελεται δι τριν θυρν, ν μις δι᾿ καστον κλίτος.
περίβολος τς Μονς λόγ τς διαπλάσεως το δάφους χει σχμα τραπεζοειδς λλ᾿ κανόνιστόν πως. σημεριν εσοδος το καθόλου μοναστηριακο συγκροτήματος ερίσκεται π τς Ν. πλευρς το περιβόλου. Ατη μως στερουμένη πάντων τν χαρακτηριστικν γνωρισμάτων τν μοναστηριακν πυλώνων πείθει, τι δν το ρχικ εσοδος, λλ᾿ παραπυλίς, λλως τ παραπύλιον, τ παραπόρτιν, ς καλετο δευτερεύουσα θύρα τν Μονν.
κυρία εσοδος τς μετέρας Μονς (χρησιμοποιουμένη νν ς βοηθητικ) ερίσκειται ες τ Δ. κρον τς Β. πλευρς το περιβόλου. Ατη φέρει πώρινον πέρθυρον, κοσμούμενον δι Σταυρο κα δι δύο κατέρωθεν στροβίλων. περθεν τούτου νεχθη κόγχη.
Τ νν ψος το περιβόλου δὲν εναι τ ρχικόν, ξ ο κα δὲν διεσώθησαν οτε «καταχύστρα», οτε πάλξεις.
ερημένη εσοδος δηγεῖ ες «πρόδρομον», στις στεγάζεται π κυλινδρικο θόλου, χρησίμευε δ οτος πρς προστασίαν τν ναμενόντων τν διερχομένων π τς βροχς το καύματος.
κ τν λοιπν κτισμάτων τς Μονς τυχς δὲν διεσώθησαν μόνον -κα ατ νακαινισμένα- τ ξς:
α) στία, δηλ. τ μαγειρεον τς Μονς, περ ερίσκεται ριστερ τ εσερχομέν κ τς θύρας τς Β. πλευρς το περιβόλου κα τ ποον νν μετεβλήθη ες κελλίον.
β) Τ ψοφυλάκιον, τ ποον νν συνεχωνεύθη μετά τινος ρθογωνίου κελλίου.
γ) Τράπεζα δηλ. τραπεζαρία τς Μονς λλως τ ριστητήριον. Πρόκειται περ το προαναφερθέντος ρθογωνίου κελλίου.
δ) τερον ρθογώνιον κελλίον, τ ποον μεταγενεστέρως χρησιμοποιήθη ς Τράπεζα. Τοτο στεγάζεται π καμάρας, π δ τς Δ. πλευρς το νεχθη κόγχη, ναντι τς ποίας στήθη κίων, φ᾿ ο φαίνεται τι τοποθετεῖτό ποτε κανδήλα. Τ περ ο λόγος διαμέρισμα φαίνεται, τι τό ποτε βιβλιοθήκη τς Μονς. Καί
ε) καμαροσκέπαστος κρήνη, τις σν τ χρόν πολέσασα τν ρχικήν της ψιν, λόγ λλεπαλλήλων νακαινίσεων κα πισκευν, θεωρήθη π τν εδικν ς ργον τν χρόνων τς Τουρκοκρατίας. Ατη δν εναι λλο τι γνωστ Φιάλη, τουτέστι κτίσμα προωρισμένον δι τν γιασμν τν δάτων κατ τν πρώτην κάστου μηνός. ν δ δν δομήθη μπροσθεν το ναο κα δ πρ τς πύλης το νάρθηκος, ς τοποθετεῖτο ες τς περισσοτέρας Μονάς, λλ Ν. το καθολικο, τοτο φείλεται ες τν λλειψιν παρκος χώρου. λλωστε τοτ᾿ ατὸ συμβαίνει κα μ τν φιάλην τς ν θω Μ. σφιγμένου, τις κεται παρ τν Ν. πλευρν το ναο.
Τέλος ν τ καθολικ τς Μονς διασζονται ξιόλογοι τοιχογραφίαι, τινς τν ποίων ποτελον ριστα δείγματα τς καλουμένης νατολικς μοναστικς τεχνοτροπίας. κ το πλήθους τούτων ρκούμεθα ν μνημονεύσωμεν τς τν γίων Κοσμ, Δαμιανοῦ, ντωνίου, Μερκουρίου, Εσταθίου, τν «Ζακχαε, σπεσον κατάβηθι», τν τν τριν παίδων ν τ καμίν, προσέτι δ τς σκηνς το Μυστικο Δείπνου, τς Φραγκελώσεως, το μπαιγμοῦ, το λκόμενου, τς Σταυρώσεως, ς κα θαυμασίαν παράστασιν τς Θεοτόκου δεομένης.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ. Κατ᾿ κλογήν.
Δ. Γρ. Καμπούρογλου. στορία τν θηναίων. θναι 1890, σ. 202-203.
Το ατο. Μνημεα τς στορίας τν θηναίων. Α´σ. 311, Β´ σ.157, 182.
Το αὐτοῦ. ναδρομάρης τς ττικς. σ. 43. 
Ἀναστ. ρλάνδου, ν ΕΜΕ, τεῦχ. Γ´ σ.165-167, εκ.221-225.
Τοῦ αὐτοῦ. Μοναστηριακ ρχιτεκτονική. θναι 1927, σ. 10, 12, 30, εκ. 9. 
Γ. Σωτηρίου. Χριστιανικ κα Βυζαντιν ρχαιολογία. Α´. θναι 1942, σ.393 κ.ξ.  
Μ. Γκητάκου. ν Σαλαμνι Ἱ.Μον τς Φανερωμένης. θναι 1952, σ.25 
Το ατοῦ. Συμβολ ες τν μελέτην κα ρμηνείαν τν κιδογραφημάτων. θναι 1956 σ.7.  Το ατο. νέκδοτοι πιγραφα κα Χαράγματα κ Βυζαντινν κα Μεταβυζαντινν Μνημείων τς λλάδος. θναι 1957 σ.20. 
O.v.Wulff. Altchristliche und byzantinische Kunst. II. σ.488.
Μιχαήλ Χ. Γκητᾶκος.
Θρησκευτικὴ καὶ Ἠθικὴ Ἐγκυκλοπαίδεια. Τόμ.3. Στήλ.404-406